“भारतात असं एक शहर आहे ज्याला फक्त एका दिवसासाठी राजधानी बनवण्यात आलं होतं! | One Day Capital of India
भारताचा इतिहास खूप मोठा आणि विविधतेने भरलेला आहे. येथे प्रत्येक राज्य, प्रत्येक शहर आणि प्रत्येक गावात एखादी ना एखादी अनोखी गोष्ट दडलेली आहे. काही शहरं धार्मिक महत्त्वासाठी प्रसिद्ध आहेत, काही ऐतिहासिक वारशासाठी, तर काही राजकीय घटनांसाठी. पण तुम्हाला माहीत आहे का — भारतात असं एक शहर आहे ज्याला केवळ एका दिवसासाठी देशाची राजधानी घोषित करण्यात आलं होतं? “One Day Capital of India”
हो, हे खरं आहे! आणि त्या शहराचं नाव आहे — इलाहाबाद (आजचं प्रयागराज).
🏛️ इलाहाबाद – एका दिवसाची राजधानी! “One Day Capital of India”
भारताच्या इतिहासातील ही घटना १९११ साली घडली. त्या वेळी भारतावर ब्रिटिश साम्राज्याचं राज्य होतं. भारताची राजधानी त्या काळी कोलकाता (कॅल्कटा) होती.
१९११ च्या डिसेंबर महिन्यात इंग्लंडचे राजा जॉर्ज पंचम (King George V) आणि राणी मेरी (Queen Mary) भारतात आले होते. ब्रिटिश राजवटीचा वैभव दाखवण्यासाठी त्या काळात मोठा सोहळा आयोजित करण्यात आला होता — ज्याला दिल्ली दरबार (Delhi Durbar) असं नाव दिलं गेलं.
हा सोहळा १२ डिसेंबर १९११ रोजी इलाहाबाद (प्रयागराज) येथे पार पडला आणि त्या दिवशी इलाहाबादला एका दिवसासाठी भारताची राजधानी घोषित करण्यात आलं!
👑 दिल्ली दरबार म्हणजे काय?
“दिल्ली दरबार” म्हणजे ब्रिटिश साम्राज्याच्या सत्तेचं आणि वैभवाचं प्रतीक असलेला भव्य सोहळा. या सोहळ्यात ब्रिटिश सरकारने भारतातील राजे-महाराजे, इंग्रज अधिकारी आणि हजारो लोकांना बोलावलं होतं.
या दरबारातच राजा जॉर्ज पंचम यांनी भारताची राजधानी कोलकात्यातून दिल्लीला हलवण्याचा ऐतिहासिक निर्णय जाहीर केला.
त्या क्षणाला उपस्थित असलेलं शहर — इलाहाबाद (प्रयागराज) — त्या दिवशी ब्रिटिश भारताची तात्पुरती राजधानी ठरलं! “One Day Capital of India”
📜 इतिहासातील त्या दिवसाचं महत्त्व
त्या एका दिवसासाठी इलाहाबादचं महत्त्व प्रचंड वाढलं. देशभरातून राजे, सरदार, अधिकारी आणि लोक या सोहळ्याला जमले होते. हजारो तंबू उभारण्यात आले, सजावट झाली, आणि शहरात ब्रिटिश ध्वज फडकले.
१२ डिसेंबर १९११ हा दिवस भारतीय इतिहासात “Capital Transfer Day” म्हणून ओळखला जातो.
त्या दिवशीच ब्रिटिश सरकारने राजधानी कोलकाता वरून दिल्लीला हलवण्याची घोषणा केली आणि पुढच्या काही वर्षांत नवी दिल्लीचं नियोजन (Planning) सुरू करण्यात आलं.
🏗️ नवी दिल्लीचं बांधकाम आणि राजधानीचं स्थलांतर
या निर्णयानंतर ब्रिटिश आर्किटेक्ट्स एडविन लुटियन्स (Edwin Lutyens) आणि हर्बर्ट बेकर (Herbert Baker) यांना नवी राजधानी बांधण्याची जबाबदारी देण्यात आली.
त्यांनी तयार केलेलं नियोजन म्हणजे आजचं “लुटियन्स दिल्ली” — ज्यामध्ये राष्ट्रपती भवन, इंडिया गेट, संसद भवन, नॉर्थ आणि साऊथ ब्लॉक यांसारख्या वास्तू उभारल्या गेल्या.
नवी दिल्ली अधिकृतपणे १३ फेब्रुवारी १९३१ रोजी भारताची राजधानी बनली.
पण इतिहासात त्या आधी इलाहाबादचं नाव कायमचं कोरलं गेलं — कारण ते शहर भारताची पहिली आणि एकमेव एक-दिवसीय राजधानी ठरलं.
का निवडण्यात आलं इलाहाबाद? “One Day Capital of India”
इलाहाबादला त्या काळी धार्मिक आणि भौगोलिक दोन्ही कारणांनी विशेष स्थान होतं.
हे शहर गंगा, यमुना आणि सरस्वती या तीन पवित्र नद्यांच्या संगमावर वसलेलं आहे.
ब्रिटिश प्रशासनाच्या दृष्टीने हे शहर उत्तर भारताच्या मध्यभागी, म्हणजे देशाच्या वेगवेगळ्या भागांशी सहज संपर्क साधता येईल अशा ठिकाणी होतं.
त्यामुळे “दिल्ली दरबार” आयोजित करण्यासाठी इलाहाबाद योग्य ठिकाण ठरलं, आणि परिणामी एका दिवसासाठी ते राजधानी बनलं.
आजचा प्रयागराज – ऐतिहासिक ठेवा आणि सांस्कृतिक वारसा
आजचं प्रयागराज (पूर्वी इलाहाबाद) हे केवळ एक ऐतिहासिक नव्हे तर धार्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्र आहे.
इथे दर 12 वर्षांनी जगप्रसिद्ध कुंभमेळा भरतो — जो जगातील सर्वात मोठा धार्मिक मेळा मानला जातो.
या शहराने अनेक स्वातंत्र्यसैनिक, लेखक आणि नेते दिले आहेत — जसे की पंडित जवाहरलाल नेहरू, मोतिलाल नेहरू, आणि इतर अनेक.
या शहराने भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्याला एक दिशा दिली, आणि इतिहासात एका दिवसासाठी का होईना, राजधानीचा दर्जा मिळवला.
मनोरंजक तथ्ये (Fun Facts)
- इलाहाबाद हा शब्द फारसी भाषेतील “इलाही” या शब्दावरून आला आहे, ज्याचा अर्थ “देवाशी संबंधित” असा होतो.
- 2018 मध्ये उत्तर प्रदेश सरकारने या शहराचं नाव बदलून “प्रयागराज” ठेवलं.
- ब्रिटिश काळात इलाहाबाद हे उत्तर-पश्चिम प्रांताचं प्रशासकीय केंद्र होतं.
- त्या काळातील इलाहाबाद फोर्ट, अल्फ्रेड पार्क (आजचं चंद्रशेखर आझाद पार्क) आणि आनंद भवन ही स्थळं आजही त्या इतिहासाची साक्ष देतात.
- दिल्ली दरबारातील त्या दिवसासाठी खास सोनेरी आसन तयार केलं गेलं होतं, ज्यावर राजा आणि राणी बसले होते.
कधी कधी इतिहासात काही क्षण असे असतात जे आयुष्यभरासाठी ठसा उमटवून जातात.
इलाहाबाद (प्रयागराज) हे असंच एक शहर आहे ज्याने फक्त एका दिवसासाठी भारताची राजधानी बनून आपलं नाव इतिहासात सोन्याच्या अक्षरांनी कोरून ठेवलं.
आज आपण जेव्हा नवी दिल्लीला राजधानी म्हणून पाहतो, तेव्हा त्या निर्णयामागचं हे एक छोटं पण अभिमानास्पद पान — इलाहाबादची एक दिवसाची राजधानी — विसरता येत नाही.
👉 “अशाच अजून रंजक ऐतिहासिक गोष्टी जाणून घ्यायच्या असतील तर आमचा पुढचा लेख नक्की वाचा!”
